واژه فرهنگ در لغت نامه ها چنين تعريف مي شود :علم و دانش ، مجموعه آداب و رسوم . مجموعه آداب و رسوم يك ملت و يا يك قوم از سرچشمه هاي گوناگوني نظير باورهاي ملي و يا ديني آن ملت منشا مي گيرد و گاه اعتقادات ديني در طول زمان با باورهاي ملي آن ملت در هم آميخته و پيوند ناگسستني با آن ايجاد مي كند. اين آداب و رسوم گاه چنان در هم تنيده و آميخته مي شوند كه بازشناختن اصل و منشا اوليه آن دشوار است . در اين مطلب سعي برآن است كه تصويري از ماه مبارك رمضان در باورها و فرعنگ عامه مردم ارائه شود .اين فريضه الهي كه در نزد هر مسلماني ارزشمند و واجب الاجراست با پاره اي از آداب و رسوم و يا باورها و خرده فرهنگ ها همراه شده و در هر استان و شهري چهره ي ويژه بدان بخشيده است . در كشور ما همه مسلمين ماه مبارك رمضان را روزه مي دارند ولي در جاي جاي كشورمان روزه و ماه رمضان با آدابي همراه است كه ممكن است آن مراسم خاص را در جاي ديگر نتوان يافت . اين آداب را مي توان در نحوه استقبال از اين ماه عزيز ، نحوه برپايي آن ، آداب سحر و افطار ، اطعام دادن ، عبادات و مناجات مخصوص اين ماه جستجو كرد.
مردم بسياري از نقاط كشورمان چنان به استقبال ماه رمضان مي روند كه گويي ميهمان عزيزي را استقبال مي كنند ،و يا به انتظار بهترين و عزيزترين يار خويش اند. در زير پاره اي از اين آداب را نقل مي كنيم :
سفيد کردن ديوار خانه ها
در اغلب روستاها و شهرستان ها ديوار خانه ها کاهگلي يا گچي است. ديوارها را براي ماه رمضان کاهگل تازه مي مالند يا با گچ و خاک مخصوصي سفيد مي کنند. در اصطهبانات فارس آنهايي که ديوارخانه شان گچي است به وسيله پارچه اي که بر سر چوب بلندي مي بندند گرد و خاک ديوارها را مي گيرند. ديوارهاي کاهگلي را هم کاهگل مي مالند تا دوده و رنگ تيره ديوار از بين برود.
در روستاي شوقان جاجرم بجنورد ديوارها را با خاک مخصوصي که از تپه اي در يک فرسخي شوقان مي آورند سفيد مي کنند.
در روستاي فرنق خمين ديوارهاي خانه و اتاق ها به سبب وجود تنورهاي زميني سياه و پوشيده از دوده مي شود، مخصوصاً خانه هاي زمستاني، اهالي فرنق، سالي دو مرتبه خانه را سفيد مي کنند يک مرتبه براي عيد نوروز و يک مرتبه براي ماه رمضان. در فرنق هم براي سفيد کردن ديوار خانه هاي دوده گرفته از نوعي گل معدني که نزديک فرنق است و به گل سفيد معروف است استفاده مي کنند.
در فرنق، فرش و گليم و جاجيم و لحاف ها را هم براي ماه رمضان مي تکانند. پنبه و پشم متکا و لحاف را که
به آن " نالي " مي گويند در مي آورند و رويه آنها را مي شويند و پشم و پنبه را ترکه مي زنند و دو باره توي رويه متکا و تشک مي کنند و مي دوزند.
نظافت اماکن عمومي
براي ماه رمضان نظافت به خانه ها محدود نمي شود و مساجد، تکيه ها،حسينيه ها، حجره ها، دکان ها و اماکن عمومي را نيز شامل مي شود. در نظافت مساجد و تکايا مردم به خصوص جوانان شرکت مي کنند و اين کار را ثواب مي دانند. کف مساجد و تکايا را که اغلب زيلوفرش است ، با به امانت گرفتن قالي و قاليچه از خانه هاي اطراف فرش مي کنند. ديوارها را با پارچه هاي سبز و سياه که به آيات قرآن و روايات و اشعار مذهبي مزيّن شده است ، مي پوشانند. سقف مساجد را با آيينه و شمعدان و چلچراغ و شاخه هاي سرو و کاج و شمشاد آذين مي بندند.
در بسياري از آبادي ها از جمله در قمصر کاشان زنان نيز در نظافت مساجد و تکايا شرکت مي کنند و دسته جمعي به آب و جاروي مسجد و شستن ظرف ها و آماده ساختن وسايل پذيرايي براي ماه رمضان مي پردازند.
در شهرک طالقان هم ده ، دوازده روز مانده به ماه رمضان ، متولي يا خادم مسجد آبادي به بام مي رود و جارمي زند: "براي گِلکاري مسجد بياييد." روز بعد از هر خانه روستا ، يک زن يا دختر جوان براي گِلکاري به مسجد مي روند. زنان با کمک هم تمام ديوارهاي شبستان را سفيد کرده و در و پنجره ها را تميز مي کنند.
ماه رمضان ماه روزه و عبادت است، به همين سبب در ماه رمضان کسب و کار از رونق مي افتد و مردم هم سعي مي کنند مايحتاج شان را قبل از ماه رمضان تهيه کنند. اغلب برنج يا پلو غذاي اصلي مردم در ماه مبارک رمضان است. در ميان حبوبات هم مصرف عدس بيش از ساير حبوبات است زيرا علاوه بر اينکه عدس از نظر غذايي کامل است مردم عقيده دارند عدس رقّت قلب مي آورد و حبّ علي(ع) را زياد مي کند.
يزديها هم اصطلاحي دارند که مي گويد: "در ماه رمضان هر کس بايد هفت من عدس بخورد." نان جو هم در گذشته نان مصرفي اغلب مردم بود و تنها معدودي از خانواده هاي مرفه از نان گندم استفاده مي کردند.براي ماه رمضان در شهرها و روستاها از جمله در يزد و آبادي هاي آن مثل دهشير نان جو مي پزند. زيرا عقيده دارند نان جو خوراک حضرت علي (ع) و ائمه اطهار بوده و آنان روزه را با نان جوي خشک افطار مي کردند.
وجود خرما هم بر سر سفره افطار از واجبات است. خوردن خرما در اول افطار مستحب است و عقيده بر آن است که خرما غذاي حضرت علي (ع) هنگام افطار بوده و حضرت با نان جو و خرما افطار مي کرده اند.
مراسم آشتي کنان قبل از ماه رمضان
يکي از رسوم پسنديده در ماه مبارک رمضان آشتي و ايجاد الفت بين افرادي است که به سببي از يکديگر کدورتي به دل دارند. اين رسم پسنديده قبل از فرار رسيدن ماه رمضان از واجبات است و عقيده بر آن است که اگر کسي روزه بگيرد در حالي که از بستگان يا برادر ديني خود کدورتي به دل داشته باشد روزه اش مال شيطان است و قبول درگاه خداوند نيست. اين رسم در همه شهرها و روستاها کم و بيش وجود دارد و تشريفات آن بسيار ساده است. اگر دو نفر از يکديگر ناراحتي داشته باشند يا خودشان بدون مقدمه دست در گردن هم مي اندازند و صورت يکديگر را مي بوسند يا يک ريش سفيد و بزرگتر پادرمياني مي کند و آنها را آشتي مي دهد.
مردم معتقدند اگر بزرگتر گذشت کند و براي آشتي پيشقدم شود و به سوي کوچکتر برود، ثواب زيادي مي برد. همچنين عقيده دارند چون ماه رمضان ماه خداست ، خداوند از آدم کينه به دل ، بدش مي آيد و روزه اش را کمتر ثواب مي دهد. اگر کدورت بين دو مرد باشد يک ريش سفيد پادر مياني مي کند و اگر دو زن از يکديگر ناراحتي داشته باشند يک عاقله زن همت مي کند وآنها را آشتي مي دهد. همچنين اگر در محلي مريضي باشد چند روز قبل از ماه رمضان همه اهالي به عيادتش مي روند و هدايايي برايش مي برند و او را به حق اين ماه عزيز و پر برکت دعا مي کنند تا حالش خوب شود.
در روستاي آوانک طالقان بسياري از مردم سه روز اول و وسط و آخر ماههاي رجب و شعبان را روزه مي گيرند و عقيده دارند با روزه ماه رمضان خداوند ثواب سه ماه روزه براي آنان ثبت مي کند. هر کس اين ايام را روزه بگيرد مي گويند: "روزه سه ماهان" گرفته است. بعضي تنها سه روز آخر ماه شعبان را روزه مي گيرند و به پيشواز ماه رمضان مي روند.
در فرنق خمين عده اي يک روز و بعضي دو تا سه روز قبل از ماه رمضان روزه پيشوازي مي گيرند. اين روزه را روزه نذري گويند و از خدا حاجت مي طلبند که دردشان را دوا کند، مسافرشان را به سلامت از سفر بازگرداند، قرضشان را ادا کند، اولاد به آنها عطا کند، زيارت قبور ائمه عليه السلام را قسمت آنان کند، گناهانشان را بيامرزد و روزي بلند و حلال نصيب آنها بگرداند.
در رفسنجان اکثر مردم يک روز قبل از ماه رمضان روزه مي گيرند و به پيشواز ماه رمضان مي روند. وقتي دو نفر به هم مي رسند اولي مي گويد من پيشواز ماه رمضان رفته ام و آن طرف اگر موفق نشده باشد پيشواز برود مي گويد: "خرم لنگ بود نتونستم برم پيشواز".
در يکي از مطالب رمضان مربوط به شهرستان يزد آمده است: پيشواز ماه رمضان براي بسياري از مردم اهميت زياد دارد و عده بسياري روز اول و دوشنبه اول و جمعه ها و روزهاي سيزدهم، چهاردهم و پانزدهم و روز آخر ماههاي رجب و شعبان را روزه پيشوازي مي روند. بعضي تنها روز آخر ماه شعبان را روزه مي گيرند و به پيشواز ماه رمضان مي روند.
در شهرهاي گيلان از جمله در رشت و بندر انزلي به پيشواز رفتن ماه رمضان "پيشاشو" گويند و اکثر مردم پيشواز از ماه رمضان را مستحب مي دانند و در اين امر مصرّند.